حكمت : 142 وَ قَالَ ع : لِرَجُلٍ سَاءَلَهُ اءَنْ يَعِظَهُ : لاَ تَكُنْ مِمَّنْ يَرْجُو الْآخِرَهَ بِغَيْرِ عَمَلٍ ، وَ يُرَجِّي التَّوْبَهَ بِطُولِ الْاءَمَلِ ، يَقُولُ فِي الدُّنْيَا بِقَوْلِ الزَّاهِدِينَ وَ يَعْمَلُ فِيهَا بِعَمَلِ الرَّاغِبِينَ ، إِنْ اءُعْطِيَ مِنْهَا لَمْ يَشْبَعْ وَ إِنْ مُنِعَ مِنْهَا لَمْ يَقْنَعْ ، يَعْجِزُ عَنْ شُكْرِ مَا اءُوتِيَ وَ يَبْتَغِي الزِّيَادَهَ فِيمَا بَقِيَ ، يَنْهَي وَ لاَ يَنْتَهِي ، وَ يَأْمُرُ بِمَا لاَ يَأْتِي ، يُحِبُّ الصَّالِحِينَ وَ لاَ يَعْمَلُ عَمَلَهُمْ ، وَ يُبْغِضُ الْمُذْنِبِينَ وَ هُوَ اءَحَدُهُمْ ، يَكْرَهُ الْمَوْتَ لِكَثْرَهِ ذُنُوبِهِ ، وَ يُقِيمُ عَلَي مَا يَكْرَهُ الْمَوْتَ لَهُ ، إِنْ سَقِمَ ظَلَّ نَادِما وَ إِنْ صَحَّ اءَمِنَ لاَهِيا ، يُعْجِبُ بِنَفْسِهِ إِذَا عُوفِيَ وَ يَقْنَطُ إِذَا ابْتُلِيَ ، إِنْ اءَصَابَهُ بَلاَءٌ دَعَا مُضْطَرّا ، وَ إِنْ نَالَهُ رَخَاءٌ اءَعْرَضَ مُغْتَرّا ، تَغْلِبُهُ نَفْسُهُ عَلَي مَا يَظُنُّ وَ لاَ يَغْلِبُهَا عَلَي مَا يَسْتَيْقِنُ ، يَخَافُ عَلَي غَيْرِهِ بِاءَدْنَي مِنْ ذَنْبِهِ ، وَ يَرْجُو لِنَفْسِهِ بِاءَكْثَرَ مِنْ عَمَلِهِ ، إِنِ اسْتَغْنَي بَطِرَ وَ فُتِنَ ، وَ إِنِ افْتَقَرَ قَنَطَ وَ وَهَنَ ، يُقَصِّرُ إِذَا عَمِلَ ، وَ يُبَالِغُ إِذَا سَاءَلَ ، إِنْ عَرَضَتْ لَهُ شَهْوَهٌ اءَسْلَفَ الْمَعْصِيَهَ ، وَ سَوَّفَ التَّوْبَهَ ، وَ إِنْ عَرَتْهُ مِحْنَهٌ انْفَرَجَ عَنْ شَرَائِطِ الْمِلَّهِ ، يَصِفُ الْعِبْرَهَ وَ لاَ يَعْتَبِرُ ، وَ يُبَالِغُ فِي الْمَوْعِظَهِ وَ لاَ يَتَّعِظُ ، فَهُوَ بِالْقَوْلِ مُدِلُّ ، وَ مِنَ الْعَمَلِ مُقِلُّ ، يُنَافِسُ فِيمَا يَفْنَي ، وَ يُسَامِحُ فِيمَا يَبْقَي ، يَرَي الْغُنْمَ مَغْرَما وَ الْغُرْمَ مَغْنَما ، يَخْشَي الْمَوْتَ وَ لاَ يُبَادِرُ الْفَوْتَ ، يَسْتَعْظِمُ مِنْ مَعْصِيَهِ غَيْرِهِ مَا يَسْتَقِلُّ اءَكْثَرَ مِنْهُ مِنْ نَفْسِهِ ، وَ يَسْتَكْثِرُ مِنْ طَاعَتِهِ مَا يَحْقِرُهُ مِنْ طَاعَهِ غَيْرِهِ ، فَهُوَ عَلَي النَّاسِ طَاعِنٌ ، وَ لِنَفْسِهِ مُدَاهِنٌ ، اللَّغْوُ مَعَ الْاءَغْنِيَاءِ اءَحَبُّ إِلَيْهِ مِنَ الذِّكْرِ مَعَ الْفُقَرَاءِ ، يَحْكُمُ عَلَي غَيْرِهِ لِنَفْسِهِ ، وَ لاَ يَحْكُمُ عَلَيْهَا لِغَيْرِهِ ، يُرْشِدُ غَيْرَهُ وَ يُغْوِي نَفْسَهُ ، فَهُوَ يُطَاعُ وَ يَعْصِي ، وَ يَسْتَوْفِي وَ لاَ يُوفِي ، وَ يَخْشَي الْخَلْقَ فِي غَيْرِ رَبِّهِ ، وَ لاَ يَخْشَي رَبَّهُ فِي خَلْقِهِ . قال الرضي : وَ لَوْ لَمْ يَكُنْ في هذا الْكِتابِ إ لا هذا الْكَلامُ لَكَفي بِهِ مَوْعِظَهً ناجِعَهً وَ حِكْمَهً بالِغَهً وَ بَصيرَهً لِمُبْصِرٍ وَ عِبْرَهً لِناظِرٍ مُفَكِّرٍ . ﴿١٤٢﴾
در پاسخ مردي كه از او خواسته بود اندرزش دهد ، چنين فرمود : همانند آن كس مباش كه بي آنكه كاري كرده باشد به آخرت اميد مي بندد و به آرزوي دراز خود توبه را به تاءخير مي افكند . گفتارش به گفتار زاهدان ماند و كردارش به كردار دنياپرستان . هر چه از دنيا بهره اش دهند ، سير نگردد و اگر بي بهره اش دارند ، قناعت نكند . نعمتي را كه به او ارزاني داشته اند ، سپاس نتواند گفت ، باز هم ، خواهان باز مانده آن است . ديگران را از زشتكاري منع مي كند و خود از كارهاي زشت باز نمي ايستد . از ديگران كارهايي را مي طلبد كه خود انجام نمي دهد . نيكان را دوست دارد ولي عمل نيكان ندارد . با گنهكاران دشمني مي ورزد و خود يكي از آنهاست . به سبب بسياري گناهانش از مرگ بيزار است ، ولي در انجام دادن كارهايي كه سبب بيزاري او از مرگ شده ، پاي مي فشرد . چون بيمار شود از كرده خود پشيمان شود و چون تندرستي خويش بازيابد به لهو و شادي روي نهد . اگر از بيماري بهبود يابد بر خود مي بالد و چون بيمار گردد نوميد مي شود . هرگاه بلايي به او رسد ، خدا را بزاري مي خواند و اگر به آسايشي رسد ، چون مغروران ، رخ برمي تابد . نفسش در پندارها بر او چيره شود و آنجا كه پاي يقين در ميان مي آيد بر نفس خود چيرگي نيابد . اگر ديگران گناهي كنند ، خردتر از گناه او ، بر آنان بيمناك شود و براي خود پاداشي بيش از عملش مي طلبد . اگر بي نياز شود ، سرمست و مغرور شود و اگر بينوا گردد ، نوميد و ناتوان در عمل كوتاه آيد و در خواستن مبالغت ورزد . اگر محنتي بر او عارض شود از جاده شريعت پاي بيرون نهد . سخنان عبرت آميز گويد و خود عبرت نگيرد . اندرز مي دهد و خود اندرز نپذيرد . در گفتار بر خود ببالد و به كردار از همه كمتر باشد . در آنچه ناپايدار است با ديگران رقابت كند و در آنچه پايدار است به مسامحت بگذرد . غنيمت در نظرش غرامت است و غرامت را غنيمت انگارد . از مرگ مي ترسد و پيش از آنكه فرصت از دست بشود ، به كار نيك نمي شتابد . گناه ديگران را بزرگ مي شمارد و بزرگتر از گناه آنان را ، اگر خود مرتكب شود ، خرد مي انگارد . طاعت و عبادت خود را بسيار مي شمارد ، هر چند ، اندك باشد و طاعت و عبادت ديگران را حقير مي انگارد ، هر چند ، بسيار باشد . بر مردم طعن مي زند و خويشتن را مي ستايد . در نزد او لذت جويي و لهو با توانگران دوست داشتني تر است از ذكر گفتن با فقيران . به زيان ديگران و سود خود داوري كند ولي به سود ديگران و زيان خود داوري نمي كند . ديگران را راه مي نمايد ولي خود را به گمراهي مي كشد . مي خواهد كه همگان فرمانبردار او باشند و حال آنكه ، خود همواره راه عصيان در پيش مي گيرد . مي خواهد كه حق او را بكمال ادا كنند و خود ، حق كسي را بكمال ادا نمي كند . از مردم مي ترسد ولي نه به خاطر خدا ولي از خدا در كارهاي بندگان او نمي ترسد . سيد رضي گويد : اگر در تمام اين كتاب جز اين سخن نمي بود ، پند سودمند و حكمت رسا و بصيرت ، صاحب بصر و عبرت نگرنده صاحب انديشه را كافي بود . ﴿١٤٢﴾