حكمت : 139 وَ مِنْ كَلاَمٍ لَهُ ع : لِكُمَيْلِ بْنِ زِيَادٍ النَّخَعِيِّ ، قَالَ كُمَيْلُ بْنُ زِيَادٍ : اءَخَذَ بِيَدِي اءَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيُّ بْنُ اءَبِي طَالِبٍ ع فَاءَخْرَجَنِي إِلَي الْجَبَّانِ فَلَمَّا اءَصْحَرَ تَنَفَّسَ الصُّعَدَاءَ ، ثُمَّ قَالَ : يَا كُمَيْلَ بْنَ زِيَادٍ ، إِنَّ هَذِهِ الْقُلُوبَ اءَوْعِيَهٌ فَخَيْرُهَا اءَوْعَاهَا ، فَاحْفَظْ عَنِّي مَا اءَقُولُ لَكَ : النَّاسُ ثَلاَثَهٌ : فَعَالِمٌ رَبَّانِيُّ وَ مُتَعَلِّمٌ عَلَي سَبِيلِ النَّجاهِ ، وَ هَمَجٌ رَعَاعٌ ، اءَتْبَاعُ كُلِّ نَاعِقٍ يَمِيلُونَ مَعَ كُلِّ رِيحٍ ، لَمْ يَسْتَضِيئُوا بِنُورِ الْعِلْمِ وَ لَمْ يَلْجَؤُوا إِلَي رُكْنٍ وَثِيقٍ ، يَا كُمَيْلُ ، الْعِلْمُ خَيْرٌ مِنَ الْمَالِ ، الْعِلْمُ يَحْرُسُكَ وَ اءَنْتَ تَحْرُسُ الْمَالَ وَ الْمَالُ تَنْقُصُهُ النَّفَقَهُ وَ الْعِلْمُ يَزْكُوا عَلَي الْإِنْفَاقِ وَ صَنِيعُ الْمَالِ يَزُولُ بِزَوَالِهِ . يَا كُمَيْلَ بْنَ زِيَادٍ ، مَعْرِفَهُ الْعِلْمِ دِينٌ يُدَانُ بِهِ ، بِهِ يَكْسِبُ الْإِنْسَانُ الطَّاعَهَ فِي حَيَاتِهِ وَ جَمِيلَ الْاءُحْدُوثَهِ بَعْدَ وَفَاتِهِ وَ الْعِلْمُ حَاكِمٌ وَ الْمَالُ مَحْكُومٌ عَلَيْهِ . يَا كُمَيْلُ بْنِ زِيادٍ ، هَلَكَ خُزَّانُ الْاءَمْوَالِ وَ هُمْ اءَحْيَاءٌ وَ الْعُلَمَاءُ بَاقُونَ مَا بَقِيَ الدَّهْرُ ، اءَعْيَانُهُمْ مَفْقُودَهٌ وَ اءَمْثَالُهُمْ فِي الْقُلُوبِ مَوْجُودَهٌ ، هَا إِنَّ هَاهُنَا لَعِلْما جَمّا " وَ اءَشَارَ بِيَدِهِ إِلَي صَدْرِهِ " لَوْ اءَصَبْتُ لَهُ حَمَلَهً ! بَلَي اُصِيبُ لَقِنا غَيْرَ مَاءْمُونٍ عَلَيْهِ مُسْتَعْمِلاً آلَهَ الدِّينِ لِلدُّنْيَا ، وَ مُسْتَظْهِرا بِنِعَمِ اللَّهِ عَلَي عِبَادِهِ ، وَ بِحُجَجِهِ عَلَي اءَوْلِيَائِهِ ، اءَوْ مُنْقَادا لِحَمَلَهِ الْحَقِّ لاَ بَصِيرَهَ لَهُ فِي اءَحْنَائِهِ ، يَنْقَدِحُ الشَّكُّ فِي قَلْبِهِ لِاءَوَّلِ عَارِضٍ مِنْ شُبْهَهٍ ، اءَلاَ لاَ ذَا وَ لاَ ذَاكَ ، اءَوْ مَنْهُوما بِاللَّذَّهِ سَلِسَ الْقِيَادِ لِلشَّهْوَهِ ، اءَوْ مُغْرَما بِالْجَمْعِ وَ الاِدِّخَارِ ، لَيْسَا مِنْ رُعَاهِ الدِّينِ فِي شَيْءٍ اءَقْرَبُ شَيْءٍ شَبَها بِهِمَا الْاءَنْعَامُ السَّائِمَهُ ، كَذَلِكَ يَمُوتُ الْعِلْمُ بِمَوْتِ حَامِلِيهِ . اللَّهُمَّ بَلَي ، لاَ تَخْلُو الْاءَرْضُ مِنْ قَائِمٍ لِلَّهِ بِحُجَّهٍ : إِمَّا ظَاهِرا مَشْهُورا ، وَ إِمَّا خَائِفا مَغْمُورا ، لِئَلَّا تَبْطُلَ حُجَجُ اللَّهِ وَ بَيِّنَاتُهُ . وَ كَمْ ذَا وَ اءَيْنَ ؟ اءُولَئِكَ وَ اللَّهِ الْاءَقَلُّونَ عَدَدا وَ الْاءَعْظَمُونَ عِنْدَ اللَّهِ قَدْرا ، يَحْفَظُ اللَّهُ بِهِمْ حُجَجَهُ ، وَ بَيِّنَاتِهِ حَتَّي يُودِعُوهَا نُظَرَاءَهُمْ ، وَ يَزْرَعُوهَا فِي قُلُوبِ اءَشْبَاهِهِمْ ، هَجَمَ بِهِمُ الْعِلْمُ عَلَي حَقِيقَهِ الْبَصِيرَهِ ، وَ بَاشَرُوا رُوحَ الْيَقِينِ ، وَ اسْتَلاَنُوا مَا اسْتَوْعَرَهُ الْمُتْرَفُونَ ، وَ اءَنِسُوا بِمَا اسْتَوْحَشَ مِنْهُ الْجَاهِلُونَ ، وَ صَحِبُوا الدُّنْيَا بِاءَبْدَانٍ اءَرْوَاحُهَا مُعَلَّقَهٌ بِالْمَحَلِّ الْاءَعْلَي ، اءُولَئِكَ خُلَفَاءُ اللَّهِ فِي اءَرْضِهِ ، وَ الدُّعَاهُ إِلَي دِينِهِ ، آهِ آهِ شَوْقا إِلَي رُؤْيَتِهِمْ ، انْصَرِفْ يَا كُمَيْلُ إِذَا شِئْتَ . ﴿١٣٩﴾
سخني از آن حضرت " ع " به كميل بن زياد نخعي " 12 " كميل بن زياد گويد امير مؤ منان ، علي بن ابي طالب ، دست مرا گرفت و از شهر بيرون برد . چون به صحرا رسيدم آه بلندي كشيد و فرمود : اي كميل ، دلها چونان ظرفهايند و بهترين آنها نگهدارنده ترين آنهاست . پس ، هر چه مي گويم به خاطر بسپار . مردم سه دسته اند ، عالمي ربّاني و آموزنده اي كه در راه راست گام برمي دارد و سه ديگر همج الرّعاع . يعني كساني كه از پي هر آواز مي روند و با وزش هر باد به چپ و راست ميل مي كنند . از فروغ دانش بهره ور نشده اند و به ركن استواري پناه نجسته اند . اي كميل ، علم بهتر از مال است . علم تو را نگه مي دارد و تو بايد مال را نگه داري . مال به هزينه كردن كاسته مي شود و حال آنكه ، از علم هر چه انفاق كني ، افزونتر شود و آنچه به مال پرورده شود با زوال مال زوال مي يابد . اي كميل بن زياد ، شناخت فضيلت علم ، ركني از اركان دين است كه بايد بدان گردن نهاد . به علم است كه آدمي ، تا هنگامي كه زنده است به اطاعت پروردگارش پردازد و پس از مرگش نام نيك او بر جاي ماند . علم ، حاكم است و مال ، محكوم . اي كميل ، مرده اند آنان كه گنجوران مال اند ، هر چند ، به ظاهر زنده اند ، ولي عالمان تا جهان برپاي است برجاي اند . اجسادشان از ميان مي رود ، ولي آثارشان در دلها موجود است . بدان كه در اينجا " اشاره به سينه خود فرمود " علمي گرد آمده است ، اگر براي آن عاملاني بيابم . آري ، يكي را يافتم كه نيكو در مي يافت ولي امين نبود . زيرا دين را وسيله رسيدن به دنيا ساخته بود و با نعمت خدا بر بندگان خدا برتري مي فروخت . و مي خواست به حجّت علم ، اولياي خدا را مغلوب سازد . يا كسي است كه پيرو حاملان علم است ، ولي در شناخت رمز و راز علم بصيرتش نيست ، در اولين شبهه كه بر او عارض مي شود ، شك و ترديد در دلش شراره مي افروزد . نه اين و نه آن . يا كسي است كه سخت خواستار لذت است و در شهوات ، عنان گسيخته و شيفته جمع مال و اندوختن آن . اينان ، هيچيك ، پاسدار دين نباشند . بيش از هر چيز به ستوران چرنده مي مانند . بدين گونه است كه علم با مرگ حاملانش مي ميرد . آري ، زمين هيچگاه از حجت قائم خداوندي خالي نمي ماند . خواه آشكار و مشهور باشد يا ترسان و پنهان از ديده ها . تا حجتها و نشانه هاي روشن دين خدا از ميان نرود اينان آيا چند تن هستند ، يا در كجايند به خدا سوگند ، كه شمارشان بس اندك است ، ولي قدر و منزلتشان بسيار است . خداوند به اينان حجتها و نشانه هاي روشن خود را حفظ كند ، تا آن را به همانندان خود به وديعت سپارند و اين بذر در دلهاي ايشان بكارند . علم و حقيقت و بصيرت به آنان روي آور شده و روح يقين را يافته اند و آنچه ناز پروردگان ، دشوار پنداشته اند ، بر خود آسان ساخته اند . و بر آنچه نادانان از آن مي ترسند انس گرفته اند . به تن همدم دنيايند ولي جانشان به جهان بالا پيوسته است . جانشينان خداوند در روي زمين هستند و داعيان دين اويند . آه ، آه . چه آرزومند ديدارشان هستم . اي كميل ، اگر خواهي بازگرد . ﴿١٣٩﴾