و من كتاب له ع إ لي عُثْمانَ بْنِ حُنَيْفٍ اءلا نصارِي وَ هُوَ عامِلُهُ عَلَي الْبَصْرهِ وَ قَدْ بَلَغَهُ اءَنَّهُدُعِيٍَّ إ لي وَلِيمَهِ قَومٍ مِنْ اءَهْلِها ، فَمَضي إ لَيْها : اءَمَّا بَعْدُ ، يَا بْنَ حُنَيْفٍ فَقَدْ بَلَغَنِي اءَنَّ رَجُلاً مِنْ فِتْيَهِ اءَهْلِ الْبَصْرَهِ دَعَاكَ إِلَي مَأْدُبَهٍ فَاءَسْرَعْتَ إِلَيْهَا ، تُسْتَطَابُ لَكَ الْاءَلْوَانُ ، وَ تُنْقَلُ عَليْكَ الْجِفَانُ ، وَ مَا ظَنَنْتُ اءَنَّكَ تُجِيبُ إِلَي طَعَامِ قَوْمٍ عَائِلُهُمْ مَجْفُوُّ ، وَ غَنِيُّهُمْ مَدْعُوُّ ، فَانْظُرْ إِلَي مَا تَقْضَمُهُ مِنْ هَذَا الْمَقْضَمِ ، فَمَا اشْتَبَهَ عَلَيْكَ عِلْمُهُ فَالْفِظْهُ ، وَ مَا اءَيْقَنْتَ بِطِيبِ وَجْهِهِ فَنَلْ مِنْهُ . اءَلاَ وَ إِنَّ لِكُلِّ مَأْمُومٍ إِمَاما يَقْتَدِي بِهِ ، وَ يَسْتَضِي ءُ بِنُورِ عِلْمِهِ ، اءَلاَ وَ إِنَّ إِمَامَكُمْ قَدِ اكْتَفَي مِنْ دُنْيَاهُ بِطِمْرَيْهِ ، وَ مِنْ طُعْمِهِ بِقُرْصَيْهِ ، اءَلاَ وَ إِنَّكُمْ لاَ تَقْدِرُونَ عَلَي ذَلِكَ ، وَ لَكِنْ اءَعِينُونِي بِوَرَعٍ وَاجْتِهَادٍ وَ عِفَّهٍ وَ سَدَادٍ ، فَوَاللَّهِ مَا كَنَزْتُ مِنْ دُنْيَاكُمْ تِبْرا وَ لاَ ادَّخَرْتُ مِنْ غَنَائِمِهَا وَفْرا ، وَ لاَ اءَعْدَدْتُ لِبَالِي ثَوْبِي طِمْرا . وَ لاَ حُزْتُ مِنْ اءَرْضِهَا شِبْرا وَ لاَ اءَخَذْتُ مِنْهُ إِلا كَقُوتِ اءَتَانٍ دَبِرَهٍ وَ لَهِيَ فِي عَيْنِي اءَوْهَي وَ اءَوْهَنُ مِنْ عَفْصَهٍ مَقِرَهٍ بَلَي كَانَتْ فِي اءَيْدِينَا فَدَكٌ مِنْ كُلِّ مَا اءَظَلَّتْهُ السَّمَاءُ ، فَشَحَّتْ عَلَيْهَا نُفُوسُ قَوْمٍ وَ سَخَتْ عَنْهَا نُفُوسُ قَوْمٍ آخَرِينَ ، وَ نِعْمَ الْحَكَمُ اللَّهُ وَ مَا اءَصْنَعُ بِفَدَكٍ وَ غَيْرِ فَدَكٍ وَالنَّفْسُ مَظَانُّهَا فِي غَدٍ جَدَثٌ ، تَنْقَطِعُ فِي ظُلْمَتِهِ آثَارُهَا ، وَ تَغِيبُ اءَخْبَارُهَا ، وَ حُفْرَهٌ لَوْ زِيدَ فِي فُسْحَتِهَا ، وَ اءَوْسَعَتْ يَدَا حَافِرِهَا لَاءَضْغَطَهَا الْحَجَرُ وَالْمَدَرُ ، وَ سَدَّ فُرَجَهَا التُّرَابُ الْمُتَرَاكِمُ ، وَ إِنَّمَا هِيَ نَفْسِي اءَرُوضُهَا بِالتَّقْوَي لِتَأْتِيَ آمِنَهً يَوْمَ الْخَوْفِ الْاءَكْبَرِ ، وَ تَثْبُتَ عَلَي حَوَانِبِ الْمَزْلَقِ . وَ لَوْ شِئْتُ لاَهْتَدَيْتُ الطَّرِيقَ إِلَي مُصَفَّي هَذَا الْعَسَلِ ، وَ لُبَابِ هَذَا الْقَمْحِ ، وَ نَسَائِجِ هَذَا الْقَزِّ ، وَ لَكِنْ هَيْهَاتَ اءَنْ يَغْلِبَنِي هَوَايَ ، وَ يَقُودَنِي جَشَعِي إِلَي تَخَيُّرِ الْاءَطْعِمَهِ وَ لَعَلَّ بِالْحِجَازِ اءَوْ بالْيَمَامَهِ مَنْ لاَ طَمَعَ لَهُ فِي الْقُرْصِ ، وَ لاَ عَهْدَ لَهُ بِالشِّبَعِ ! اءَوْ اءَبِيتَ مِبْطَانا وَ حَوْلِي بُطُونٌ غَرْثَي ، وَ اءَكْبَادٌ حَرَّي ، اءَوْ اءَكُونَ كَمَا قَالَ الْقَائِلُ : وَ حَسْبُكَ دَاءً اءَنْ تَبِيتَ بِبِطْنَهٍ وَ حَوْلَكَ اءَكْبَادٌ تَحِنُّ إِلَي الْقِدِّ اءَاءَقْنَعُ مِنْ نَفْسِي بِاءَنْ يُقَالَ : هَذَا اءَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ وَ لاَ اءُشَارِكُهُمْ فِي مَكَارِهِ الدَّهْرِ ، اءَوْ اءَكُونَ اءُسْوَهً لَهُمْ فِي جُشُوبَهِ الْعَيْشِ ، فَمَا خُلِقْتُ لِيَشْغَلَنِي اءَكْلُ الطَّيِّبَاتِ كَالْبَهِيمَهِ الْمَرْبُوطَهِ هَمُّهَا عَلَفُهَا ، اءَوِ الْمُرْسَلَهِ شُغُلُهَا تَقَمُّمُهَا ، تَكْتَرِشُ مِنْ اءَعْلاَفِهَا ، وَ تَلْهُو عَمَّا يُرَادُ بِهَا ، اءَوْ اءُتْرَكَ سُدًي ، اءَوْ اءُهْمَلَ عَابِثا ، اءَوْ اءَجُرَّ حَبْلَ الضَّلاَلَهِ ، اءَوْ اءَعْتَسِفَ طَرِيقَ الْمَتَاهَهِ وَ كَاءَنِّي بِقَائِلِكُمْ يَقُولُ : إِذَا كَانَ هَذَا قُوتُ ابْنِ اءَبِي طَالِبٍ فَقَدْ قَعَدَ بِهِ الضَّعْفُ عَنْ قِتَالِ الْاءَقْرَانِ وَ مُنَازَلَهِ الشُّجْعَانِ ؟ اءَلاَ وَ إِنَّ الشَّجَرَهَ الْبَرِّيَّهَ اءَصْلَبُ عُودا ، وَالرَّوَائِعَ الْخَضِرَهَ اءَرَقُّ جُلُودا ، وَالنَّابِتَاتِ الْعِذْيَهَ اءَقْوَي وَقُودا ، وَ اءَبْطَأُ خُمُودا ، وَ اءَنَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ كَالضَّوْءِ مِنَ الصَّنْوْءِ وَالذِّرَاعِ مِنَالْعَضُدِ . وَاللَّهِ لَوْ تَظَاهَرَتِ الْعَرَبُ عَلَي قِتَالِي لَمَا وَلَّيْتُ عَنْهَا ، وَ لَوْ اءَمْكَنَتِ الْفُرَصُ مِنْ رِقَابِهَا لَسَارَعْتُ إِلَيْهَا ، وَ سَاءَجْهَدُ فِي اءَنْ اءُطَهِّرَ الْاءَرْضَ مِنْ هَذَا الشَّخْصِ الْمَعْكُوسِ ، وَالْجِسْمِ الْمَرْكُوسِ ، حَتَّي تَخْرُجَ الْمَدَرَهُ مِنْ بَيْنِ حَبِّ الْحَصِيدِ . إِلَيْكِ عَنِّي يَا دُنْيَا فَحَبْلُكِ عَلَي غَارِبِكِ ، قَدِ انْسَلَلْتُ مِنْ مَخَالِبِكِ ، وَ اءَفْلَتُّ مِنْ حَبَائِلِكِ ، وَاجْتَنَبْتُ الذَّهَابَ فِي مَدَاحِضِكِ ، اءَيْنَ الْقُرُونُ الَّذِينَ غَرَرْتِهِمْ بِمَدَاعِبِكِ ؟ اءَيْنَ الْاءُمَمُ الَّذِينَ فَتَنْتِهِمْ بِزَخَارِفِكِ ؟ هاهُمْ رَهَائِنُ الْقُبُورِ ، وَ مَضَامِينُ اللُّحُودِ . وَاللَّهِ لَوْ كُنْتِ شَخْصا مَرْئِيّا ، وَ قَالَبا حِسِّيّا ، لَاءَقَمْتُ عَلَيْكِ حُدُودَ اللَّهِ ، فِي عِبَادٍ غَرَرْتِهِمْ بِالْاءَمَانِيِّ ، وَ اءُمَمٍ اءَلْقَيْتِهِمْ فِي الْمَهَاوِي ، وَ مُلُوكٍ اءَسْلَمْتِهِمْ إِلَي التَّلَفِ ، وَ اءَوْرَدْتِهِمْ مَوَارِدَ الْبَلاَءِ ، إِذْ لاَ وِرْدَ وَ لاَ صَدَرَ . هَيْهَاتَ مَنْ وَطِئَ دَحْضَكِ زَلِقَ ، وَ مَنْ رَكِبَ لُجَجَكِ غَرِقَ ، وَ مَنِ ازْوَرَّ عَنْ حَبَالِكِ وُفِّقَ ، وَالسَّالِمُ مِنْكِ لاَ يُبَالِي إِنْ ضَاقَ بِهِ مُنَاخُهُ ، وَالدُّنْيَا عِنْدَهُ كَيَوْمٍ حَانَ انْسِلاَخُهُ . اءُعْزُبِي عَنِّي فَوَاللَّهِ لاَ اءَذِلُّ لَكِ فَتَسْتَذِلِّينِي ، وَ لاَ اءَسْلَسُ لَكِ فَتَقُودِينِي ، وَايْمُ اللَّهِ يَمِينا اءَسْتَثْنِي فِيهَا بِمَشِيئَهِ اللَّهِ لَاءَرُوضَنَّ نَفْسِي رِيَاضَهً تَهُشُّ مَعَهَا إِلَي الْقُرْصِ إِذَا قَدَرَتْ عَلَيْهِ مَطْعُوما ، وَ تَقْنَعُ بِالْمِلْحِ مَأْدُوما ، وَ لَاءَدَعَنَّ مُقْلَتِي كَعَيْنِ مَاءٍ نَضَبَ مَعِينُهَا ، مُسْتَفْرِغَهً دُمُوعَهَا . اءَ تَمْتَلِئُ السَّائِمَهُ مِنْ رِعْيِهَا فَتَبْرُكَ ، وَ تَشْبَعُ الرَّبِيضَهُ مِنْ عُشْبِهَا فَتَرْبِضَ ، وَ يَاءْكُلُ عَلِيُّ مِنْ زَادِهِ فَيَهْجَعَ ؟ قَرَّتْ إِذا عَيْنُهُ إِذَا اقْتَدَي بَعْدَ السِّنِينَ الْمُتَطَاوِلَهِ بِالْبَهِيمَهِ الْهَامِلَهِ ، وَالسَّائِمَهِ الْمَرْعِيَّهِ ! طُوبَي لِنَفْسٍ اءَدَّتْ إِلَي رَبِّهَا فَرْضَهَا ، وَ عَرَكَتْ بِجَنْبِهَا بُؤْسَهَا ، وَ هَجَرَتْ فِي اللَّيْلِ غُمْضَهَا ، حَتَّي إِذَا غَلَبَ الْكَرَي عَلَيْهَا افْتَرَشَتْ اءَرْضَهَا ، وَ تَوَسَّدَتْ كَفَّهَا ، فِي مَعْشَرٍ اءَسْهَرَ عُيُونَهُمْ خَوْفُ مَعَادِهِمْ ، وَ تَجَافَتْ عَنْ مَضَاجِعِهِمْ جُنُوبُهُمْ ، وَ هَمْهَمَتْ بِذِكْرِ رَبِّهِمْ شِفَاهُهُمْ ، وَ تَقَشَّعَتْ بِطُولِ اسْتِغْفَارِهِمْ ذُنُوبُهُمْ اءُول ئِكَ حِزْبُ اللّ هِ ، اءَلا إِنَّ حِزْبَ اللّ هِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . فَاتَّقِ اللَّهَ يَا بْنَ حُنَيْفٍ ، وَلْتَكْفُفْ اءَقْرَاصُكَ ، لِيَكُونَ مِنَ النَّارِ خَلاَصُكَ . ﴿١﴾
اما بعد . اي پسر حنيف به من خبر رسيده كه مردي از جوانان بصره تو را به سوري فرا خوانده و تو نيز بدانجا شتافته اي . سفره اي رنگين برايت افكنده و كاسه ها پيشت نهاده . هرگز نمي پنداشتم كه تو دعوت مردمي را اجابت كني كه بينوايان را از در مي رانند و توانگران را بر سفره مي نشانند . بنگر كه در خانه اين كسان چه مي خوري ، هر چه را در حلال بودن آن ترديد داري از دهان بيفكن و آنچه را ، كه يقين داري كه از راه حلال به دست آمده است ، تناول نماي . بدان ، كه هر كس را امامي است كه بدو اقتدا مي كند و از نور دانش او فروغ مي گيرد . اينك امام شما از همه دنيايش به پيرهني و ازاري و از همه طعامهايش به دو قرص نان اكتفا كرده است . البته شما را ياراي آن نيست كه چنين كنيد ، ولي مرا به پارسايي و مجاهدت و پاكدامني و درستي خويش ياري دهيد . به خدا سوگند ، از دنياي شما پاره زري نيندوخته ام و از همه غنايم آن مالي ذخيره نكرده ام . و به جاي اين جامه ، كه اينك كهنه شده است ، جامه اي ديگر آماده نساخته ام . آري ، در دست ما از آنچه آسمان بر آن سايه افكنده است ، " فدكي " بود كه قومي بر آن بخل ورزيدند و قومي ديگر از سر آن گذشتند و بهترين داور خداوند است . فدك و جز فدك را چه مي خواهم كه فردا ميعاد آدمي گور است . در تاريكي آن آثارش محو مي شود و آوازه اش خاموش مي گردد . حفره اي كه هر چه فراخش سازند يا گور كن بر وسعتش افزايد ، سنگ و كلوخ تن آدمي را خواهد فشرد و روزنه هايش را توده هاي خاك فرو خواهد بست . و من امروز نفس خود را به تقوا مي پرورم تا فردا ، در آن روز وحشت بزرگ ، ايمن باشد و بر لبه آن پرتگاه لغزنده استوار ماند . اگر بخواهم به عسل مصفا و مغز گندم و جامه هاي ابريشمين ، دست مي يابم . ولي ، هيهات كه هواي نفس بر من غلبه يابد و آزمندي من مرا به گزينش طعامها بكشد و حال آنكه ، در حجاز يا در يمامه بينوايي باشد كه به يافتن قرص ناني اميد ندارد و هرگز مزه سيري را نچشيده باشد . يا شب با شكم انباشته از غذا سر بر بالين نهم و در اطراف من شكمهايي گرسنه و جگرهايي تشنه باشد . آيا چنان باشم كه شاعر گويد : و حسبك داء آن تبيت ببطنه و حولك اكباد تحنّ الي القدّ " تو را اين درد بس كه شب با شكم سير بخوابي و در اطراف تو گرسنگاني باشند در آرزوي پوست بزغاله اي " آيا به همين راضي باشم كه مرا اميرالمؤ منين گويند و با مردم در سختيهاي روزگارشان مشاركت نداشته باشم ؟ يا آنكه در سختي زندگي مقتدايشان نشوم ؟ مرا براي آن نيافريده اند كه چون چارپايان در آغل بسته كه همه مقصد و مقصودشان نشخوار علف است ، غذاهاي لذيذ و دلپذير به خود مشغولم دارد يا همانند آن حيوان رها گشته باشم كه تا چيزي بيابد و شكم از آن پر كند ، خاكروبه ها را به هم مي زند و غافل از آن است كه از چه روي فربهش مي سازند . و مرا نيافريده اند كه بي فايده ام واگذارند ، يا بيهوده ام انگارند ، يا گمراهم خواهند و در طريق حيرت سرگردانم پسندند ؟ گويي يكي از شما را مي بينم كه مي گويد ، اگر قوت پسر ابو طالب چنين است ، بايد كه ناتوانيش از پاي بيفكند و از نبرد با هماوردان و كوشيدن با دليران بازش دارد . بدانيد ، كه آن درخت كه در بيابانها پرورش يافته ، چوبي سخت تر دارد و بوته هاي سرسبز و لطيف ، پوستي بس نازك . آري ، درختان بياباني را به هنگام سوختن ، شعله نيرومندتر باشد و آتش بيشتر . من و رسول خدا ، مانند دو شاخه ايم كه از يك تنه روييده باشند و نسبت به هم چون ساعد و بازو هستيم . به خدا سوگند ، كه اگر همه اعراب پشت به پشت هم دهند و به نبرد من برخيزند ، روي برنخواهم تافت و اگر فرصت به چنگ آيد به جنگ بر مي خيزم و مي كوشم تا زمين را از اين شخص تبهكار كج انديش پاكيزه سازم . چنانكه گندم را پاك كنند و دانه هاي كلوخ را از آن بيرون اندازند . اي دنيا از من دور شو ، افسارت را به پشتت افكندم . من خود را از چنگالهايت رها كردم و از دامهايت بيرون افكندم و از آن پرتگاهها كه بر سر راه من كنده اي اجتناب كرده ام . آن گردن فرازاني كه با دليريهايت فريفتي ، اكنون كجايند ؟ آن مردمي ، كه به زرق و برقهايت مفتون ساختي ، چه شدند ؟ آري همه در گور خفته اند . به خدا سوگند ، اگر تو موجودي مجسم بودي و پيكري محسوس ، به خاطر آن گروه از بندگان خدا كه به سراب آرزوها فريفته اي و آنها را در گودالهايي كه بر سر راهشان تعبيه كرده اي ، سرنگون ساخته اي و پادشاهاني كه به ورطه نابودي سپرده اي و به آبشخور بلا آنجا كه هيچكس را از آن بازگشتني نيست كشيده اي ، حد خد را بر تو جاري مي ساختم . فسوسا كه هر كس بر لغزشگاه تو پاي نهاد ، سرنگون شد و هركس كشتي بر گرداب تو راند ، غرقه گشت و هر كه از چنبر تو سر بيرون كشيد ، پيروز شد . آنكه از تو در امان مانده ، باكي از آن ندارد كه روزگار بر او تنگ گيرد ، زيرا دنيا در نظر او روزي است بر آستان غروب . از نزد من دور شو ، در برابر تو سر فرود نمي آورم كه بر من سروري جويي و زمام كارم را به دست تو نسپارم كه هر جا كه خواهي مرا بكشي . به خدا سوگند تا مشيت خداوند چه باشد كه نفس خويش را چنان پرورش دهم كه چون قرص ناني يابد شادمان شود و به جاي هر نانخورش به نمك قناعت ورزد . و چشمانم را چنان به گريه وادارم كه سرچشمه اشكش بخشكد و سرشكش به پايان رسد . آيا شتر ، شكم را به چرا انباشته است . و اينك به قرارگاه خود مي رود ؟ يا آن گوسفند از علف اشباع گشته و اينك به آغل خود روي مي نهد ؟ آيا علي نيز سير شده و اينك از تلاش باز ايستاده است ؟ اگر علي پس از ساليان دراز به آن گوسفند يا شتر رها شده در علفزار ، شباهت يافته باشد ، چشمش روشن باد . خوشا به حال كسي كه وظيفه خود را نسبت به پروردگارش گزارده باشد و در بلاي خويش صابر باشد و شب هنگام خواب را بر چشم خود حرام كند ، يا چون خواب بر او غلبه كند ، زمين را نهالي و دستهاي خود را بالش سازد . در ميان مردمي كه از وحشت قيامت شب را زنده داشته اند و از جامه خواب دوري گزيده اند و لبهايشان به ذكر پروردگارشان مي جنبد و گناهانشان در اثر آمرزش خواستن فراوانشان ناچيز گشته است . " اينان حزب خداوندند و حزب خداوند رستگارند " 40 " پس اي پسر حنيف ، از خدا بترس . به همان چند قرص نان اكتفا كن تا از آتش رهايي يابي . قصار حضرت عليه السلام صار حضرت عليه السلا قصار حضرت عليه السلام ار حضرت عليه السلام ﴿١﴾