خطبه له ع رُوِيَ اءَنَّ صَاحِبا لِاءَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ ع يُقالُ لَهُ : هَمَّامٌ كانَ رَجُلاً عابِدا ، فَقالَ لَهُ : يا اءَمِيرَالْمُؤْمِنِينَ صِفْلِيَالْمُتَّقِينَ حَتَّي كَاءَنِّي اءَنْظُرُ إِلَيْهِمْ ، فَتَثَاقَلَ ع عَنْ جَوَابِهِ ، ثُمَّ قَالَ : يا هَمَّامُ اتَّقِ اللَّهَ وَ اءَحْسِنْ " فَإِنَّ اللّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَ الَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ " فَلَمْ يَقْنَعْ هَمَّامٌ بِذِلِكَ الْقَوْلِ حَتَّي عَزَمَ عَلَيْهِ ، فَحَمِدَ اللَّهَ وَ اءَثْنَي ، عَلَيْهِ وَصَلَّي عَلَي النَّبِيِّ ص ثُمَّقَالَ : اءَمَّا بَعْدُ ، فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحانَهُ وَ تَعالَي خَلَقَ الْخَلْقَ حِينَ خَلَقَهُمْ غَنِيّا عَنْ طاعَتِهِمْ ، آمِنا مِنْ مَعْصِيَتِهِمْ ، لِاءَنَّهُ لا تَضُرُّهُ مَعْصِيَهُ مَنْ عَصاهُ ، وَ لا تَنْفَعُهُ طاعَهُ مَنْ اءَطاعَهُ ، فَقَسَمَ بَيْنَهُمْ مَعايِشَهُمْ ، وَ وَضَعَهُمْ مِنَ الدُّنْيا مَواضِعَهُمْ ، فَالْمُتَّقُونَ فِيها هُمْ اءَهْلُ الْفَضائِلِ ، مَنْطِقُهُمُ الصَّوابُ ، وَ مَلْبَسُهُمُ الاِقْتِصادُ ، وَ مَشْيُهُمُ التَّواضُعُ ، غَضُّوا اءَبْصارَهُمْ عَمَّا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ، وَ وَقَفُوا اءَسْماعَهُمْ عَلَي الْعِلْمِ النَّافِعِ لَهُمْ ، نُزِّلَتْ اءَنْفُسُهُمْ مِنْهُمْ فِي الْبَلاءِ كَالَّتِي نُزِّلَتْ فِي الرَّخاءِ ، وَ لَوْ لا الْاءَجَلُ الَّذِي كَتَبَ اللَّهُ لَهُمْ لَمْ تَسْتَقِرَّ اءَرْواحُهُمْ فِي اءَجْسادِهِمْ طَرْفَهَ عَيْنٍ شَوْقا إِلَي الثَّوابِ ، وَ خَوْفا مِنَ الْعِقابِ ، عَظُمَ الْخالِقُ فِي اءَنْفُسِهِمْ فَصَغُرَ ما دُونَهُ فِي اءَعْيُنِهِمْ ، فَهُمْ وَ الْجَنَّهُ كَمَنْ قَدْ رَآها فَهُمْ فِيها مُنَعَّمُونَ ، وَ هُمْ وَ النَّارُ كَمَنْ قَدْ رَآها فَهُمْ فِيها مُعَذَّبُونَ ، قُلُوبُهُمْ مَحْزُونَهٌ ، وَ شُرُورُهُمْ مَاءْمُونَهٌ ، وَ اءَجْسادُهُمْ نَحِيفَهٌ ، وَ حاجاتُهُمْ خَفِيفَهٌ ، وَ اءَنْفُسُهُمْ عَفِيفَهٌ ، صَبَرُوا اءَيَّاما قَصِيرَهً اءَعْقَبَتْهُمْ راحَهً طَوِيلَهً ، تِجارَهٌ مُرْبِحَهٌ يَسَّرَها لَهُمْ رَبُّهُمْ ، اءَرادَتْهُمُ الدُّنْيا فَلَمْ يُرِيدُوها ، وَ اءَسَرَتْهُمْ فَفَدَوْا اءَنْفُسَهُمْ مِنْهَا . اءَمَّا اللَّيْلَ فَصافُّونَ اءَقْدامَهُمْ تالِينَ لِاءَجْزاءِ الْقُرْآنِ ، يُرَتِّلُونَها تَرْتِيلاً ، يُحَزِّنُونَ بِهِ اءَنْفُسَهُمْ ، وَ يَسْتَثِيرُونَ بِهِ دَواءَ دائِهِمْ ، فَإِذا مَرُّوا بِآيَهٍ فِيها تَشْوِيقٌ رَكَنُوا إِلَيْها طَمَعا ، وَ تَطَلَّعَتْ نُفُوسُهُمْ إِلَيْها شَوْقا ، وَ ظَنُّوا اءَنَّها نُصْبَ اءَعْيُنِهِمْ ، وَ إِذا مَرُّوا بِآيَهٍ فِيها تَخْوِيفٌ اءَصْغَوْا إِلَيْها مَسامِعَ قُلُوبِهِمْ ، وَ ظَنُّوا اءَنَّ زَفِيرَ جَهَنَّمَ وَ شَهِيقَها فِي اءُصُولِ آذانِهِمْ ، فَهُمْ حانُونَ عَلَي اءَوْساطِهِمْ ، مُفْتَرِشُونَ لِجَباهِهِمْ وَ اءَكُفِّهِمْ وَ رُكَبِهِمْ وَ اءَطْرافِ اءَقْدَامِهِمْ ، يَطْلُبُونَ إِلَي اللَّهِ تَعالي فِي فَكاكِ رِقابِهِمْ . وَ اءَمَّا النَّهارَ فَحُلَماءُ عُلَماءُ اءَبْرارٌ اءَتْقِيَاءُ ، قَدْ بَراهُمُ الْخَوْفُ بَرْيَ الْقِداحِ ، يَنْظُرُ إِلَيْهِمُ النَّاظِرُ فَيَحْسَبُهُمْ مَرْضَي وَ ما بِالْقَوْمِ مِنْ مَرَضٍ ، وَ يَقُولُ لَقَدْ خُولِطُوا وَ لَقَدْ خالَطَهُمْ اءَمْرٌ عَظِيمٌ ، لا يَرْضَوْنَ مِنْ اءَعْمالِهِمُ الْقَلِيلَ ، وَ لا يَسْتَكْثِرُونَ الْكَثِيرَ ، فَهُمْ لِاءَنْفُسِهِمْ مُتَّهِمُونَ ، وَ مِنْ اءَعْمالِهِمْ مُشْفِقُونَ ، إِذا زُكِّيَ اءَحَدٌ مِنْهُمْ خافَ مِمَّا يُقالُ لَهُ ، فَيَقُولُ : اءَنَا اءَعْلَمُ بِنَفْسِي مِنْ غَيْرِي ، وَ رَبِّي اءَعْلَمُ بِي مِنِّي بِنَفْسِي ، اللَّهُمَّ لا تُؤَاخِذْنِي بِما يَقُولُونَ ، وَ اجْعَلْنِي اءَفْضَلَ مِمَّا يَظُنُّونَ ، وَ اغْفِرْ لِي ما لا يَعْلَمُونَ . فَمِنْ عَلامَهِ اءَحَدِهِمْ : اءَنَّكَ تَرَي لَهُ قُوَّهً فِي دِينٍ ، وَ حَزْما فِي لِينٍ وَ إِيمَانا فِي يَقِينٍ ، وَ حِرْصا فِي عِلْمٍ ، وَ عِلْما فِي حِلْمٍ ، وَ قَصْدا فِي غِنًي ، وَ خُشُوعا فِي عِبادَهٍ ، وَ تَجَمُّلاً فِي فاقَهٍ ، وَ صَبْرا فِي شِدَّهٍ ، وَ طَلَبا فِي حَلالٍ ، وَ نَشاطا فِي هُديً ، وَ تَحَرُّجا عَنْ طَمَعٍ ، يَعْمَلُ الْاءَعْمالَ الصَّالِحَهَ وَ هُوَ عَلَي وَجَلٍ ، يُمْسِي وَ هَمُّهُ الشُّكْرُ ، وَ يُصْبِحُ وَ هَمُّهُ الذِّكْرُ ، يَبِيتُ حَذِرا ، وَ يُصْبِحُ فَرِحا : حَذِرا لَمَّا حُذِّرَ مِنَ الْغَفْلَهِ ، وَ فَرِحا بِما اءَصابَ مِنَ الْفَضْلِ وَ الرَّحْمَهِ ، إِن اسْتَصْعَبَتْ عَلَيْهِ نَفْسُهُ فِيما تَكْرَهُ لَمْ يُعْطِها سُؤْلَها فِيما تُحِبُّ ، قُرَّهُ عَيْنِهِ فِيما لا يَزُولُ ، وَ زَهادَتُهُ فِيما لا يَبْقَي ، يَمْزُجُ الْحِلْمَ بِالْعِلْمِ ، وَ الْقَوْلَ بِالْعَمَلِ . تَراهُ قَرِيبا اءَمَلُهُ ، قَلِيلاً زَلَلُهُ ، خاشِعا قَلْبُهُ ، قانِعَهً نَفْسُهُ ، مَنْزُورا اءَكْلُهُ ، سَهْلاً اءَمْرُهُ ، حَرِيزا دِينُهُ ، مَيِّتَهً شَهْوَتُهُ ، مَكْظُوما غَيْظُهُ ، الْخَيْرُ مِنْهُ مَاءْمُولٌ ، وَ الشَّرُّ مِنْهُ مَاءْمُونٌ ، إِنْ كانَ فِي الْغافِلِينَ كُتِبَ فِي الذَّاكِرِينَ ، وَ إِنْ كانَ فِي الذَّاكِرِينَ لَمْ يُكْتَبْ مِنَ الْغافِلِينَ ، يَعْفُو عَمَّنْ ظَلَمَهُ ، وَ يُعْطِي مَنْ حَرَمَهُ ، وَ يَصِلُ مَنْ قَطَعَهُ ، بَعِيدا فُحْشُهُ ، لَيِّنا قَوْلُهُ ، غَائِبا مُنْكَرُهُ ، حاضِرا مَعْرُوفُهُ ، مُقْبِلاً خَيْرُهُ ، مُدْبِرا شَرُّهُ ، فِي الزَّلازِلِ وَقُورٌ ، وَ فِي الْمَكارِهِ صَبُورٌ ، وَ فِي الرَّخاءِ شَكُورٌ ، لا يَحِيفُ عَلَي مَنْ يُبْغِضُ ، وَ لا يَاءْثَمُ فِيمَنْ يُحِبُّ ، يَعْتَرِفُ بِالْحَقِّ قَبْلَ اءَنْ يُشْهَدَ عَلَيْهِ ، لا يُضِيعُ مَا اسْتُحْفِظَ ، وَ لا يَنْسَي ما ذُكِّرَ ، وَ لا يُنابِزُ بِالْاءَلْقابِ ، وَ لا يُضارُّ بِالْجارِ ، وَ لا يَشْمَتُ بِالْمَصائِبِ ، وَ لا يَدْخُلُ فِي الْباطِلِ وَ لا يَخْرُجُ مِنَ الْحَقِّ . إِنْ صَمَتَ لَمْ يَغُمَّهُ صَمْتُهُ ، وَ إِنْ ضَحِكَ لَمْ يَعْلُ صَوْتُهُ ، وَ إِنْ بُغِيَ عَلَيْهِ صَبَرَ حَتَّي يَكُونَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي يَنْتَقِمُ لَهُ ، نَفْسُهُ مِنْهُ فِي عَناءٍ ، وَ النَّاسُ مِنْهُ فِي راحَهٍ ، اءَتْعَبَ نَفْسَهُ لِآخِرَتِهِ ، وَ اءَراحَ النَّاسَ مِنْ نَفْسِهِ ، بُعْدُهُ عَمَّنْ تَباعَدَ عَنْهُ زُهْدٌ وَ نَزاهَهٌ ، وَ دُنُوُّهُ مِمَّنْ دَنا مِنْهُ لِينٌ وَ رَحْمَهٌ ، لَيْسَ تَباعُدُهُ بِكِبْرٍ وَ عَظَمَهٍ ، وَ لا دُنُوُّهُ بِمَكْرٍ وَ خَدِيعَهٍ . قالَ : فَصَعِقَ هَمَّامٌ صَعْقَهً كانَتْ نَفْسُهُ فِيها ، فَقالَ اءَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع : اءَما وَ اللَّهِ لَقَدْ كُنْتُ اءَخافُها عَلَيْهِ ، ثُمَّ قالَ : هَكذا تَصْنَعُ الْمَواعِظُ الْبالِغَهُ بِاءَهْلِها . فَقالَ لَهُ قَائِلٌ : فَما بالُكَ يا اءَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ ؟ فَقالَ ع : وَيْحَكَ ! إِنَّ لِكُلِّ اءَجَلٍ وَقْتا لا يَعْدُوهُ ، وَ سَبَبا لا يَتَجاوَزُهُ ، فَمَهْلاً لا تَعُدْ لِمِثْلِها ، فَإِنَّما نَفَثَ الشَّيْطانُ عَلَي لِسانِكَ . ﴿١﴾
اي همّام از خدا بترس و نيكوكار باش كه خدا با كساني است كه پرهيزگاري كنند و نيكوكارند . همّام بدين سخن قانع نشد و علي " ع " را سوگند داد . علي " ع " حمد و ثناي خداي به جاي آورد و بر محمد " ص " و خاندانش درود فرستاد سپس فرمود : اما بعد ، خداوند ، سبحانه و تعالي ، موجودات را بيافريد ، و چون بيافريد از فرمانبرداريشان بي نياز بود و از نافرمانيشان در امان . زيرا نه نافرماني نافرمايان او را زياني رساند و نه فرمانبرداري فرمانبرداران سودي . آنگاه روزيهايشان را ميانشان تقسيم كرد و جاي هر يك را در اين جهان معين ساخت . پس پرهيزگاران را در اين جهان فضيلتهاست . گفتارشان به صواب مقرون است و راه و رسمشان بر اعتدال و رفتارشان با فروتني آميخته . از هر چه خداوند بر آنها حرام كرده است ، چشم مي پوشند و گوش بر دانستن چيزي نهاده اند كه آنان را سودي رساند . آنچنان به بلا خو گرفته اند كه گويي در آسودگي هستند . اگر مدت عمري نبود كه خداوند برايشان مقرر داشته ، به سبب شوقي كه به پاداش نيك و بيمي كه از عذاب روز بازپسين دارند ، چشم بر هم زدني جانهايشان در بدنهايشان قرار نمي گرفت . تنها آفريدگار در نظرشان بزرگ است و جز او هر چه هست در ديدگانشان خرد مي نمايد . با بهشت چنان اند كه گويي مي بينندش و غرق نعمتهايش هستند . و با دوزخ چنانند كه گويي مي بينندش و به عذاب آن گرفتارند . دلهايشان اندوهگين است و مردمان از آسيبشان در امان اند . بدنهاشان لاغر است و نيازهاشان اندك است و نفسهايشان به زيور عفت آراسته است . روزي چند در بلا پاي مي فشرند و از پي آن آسايشي ابدي دارند . اين معاملت ، كه پروردگارشان نيز برايشان آسانش ساخته است ، سود بسيار دهد . دنيا در طلب آنهاست و آنها از دنياگريزان اند . به اسارتشان مي گيرد ولي جانهاي خويش به فديه دهند تا از اسارت برهند . اما شبها ، همچنان برپاي ايستاده اند تا جزء جزء كتاب خدا را بخوانند . مي خوانند و آرام و با تاءنّي و تدبّر مي خوانند . به هنگام خواندنش خود را اندوهگين مي سازند و داروي درد خويش از آن مي جويند . چون به آيتي رسند كه در آن بشارتي باشد ، بدان ميل كنند و در آن طمع بندند و چنانكه گويي در برابر چشمانشان جاي دارد ، جانهاشان به شوق ديدار سر مي كشد و چون به آيتي رسند كه در آن وعيد عذاب باشد گوش دل بدان مي سپارند و پندارند كه اكنون بانگ جوش و خروش جهنم در گوششان پيچيده است . در برابر پروردگارشان ميان خم كرده اند و پيشاني و كف دست و زانو و نوك پاي بر زمين نهاده اند و از خداوند تعالي مي طلبند كه آزاديشان بخشد . اما در روزها ، عالمان اند ، بردباران اند ، نيكوكاران اند ، پرهيزكاران اند . بيم خداوندشان چنان تراشيده كه تيرگران تير را بتراشند . چون بيننده اي در آنان نگرد ، پندارد كه بيمارند و حال آنكه ، بيمار نيستند و گويد بي شك در عقلشان خللي است . آري ، كاري بزرگشان به خود مشغول داشته . از اعمال خويش چون اندك باشد ، ناخشنودند و چون بسيار باشد در نظرشان اندك نمايد ، كه اينان پيوسته خود را متهم مي دارند و از آنچه مي كنند بيمناك اند . چون يكيشان را به پاكي بستايند ، از آنچه درباره اش مي گويند بيمناك مي شود و مي گويد كه من خود به خويشتن آگاهترم و پروردگار من به من از من آگاهتر است . اي پروردگار من ، مرا به آنچه مي گويند مؤ اخذت مكن ، مرا بهتر از آنچه مي پندارند بگردان و گناهان مرا كه از آن بي خبرند ، بيامرز . از نشانه هاي يكيشان اين است كه مي بيني كه در كار دين نيرومند است و در عين دورانديشي نرمخوي و ايمانش همراه با يقين است و به علم آزمند و علمش آميخته به حلم و توانگريش همراه با ميانه روي است و عبادتش پيوسته با خشوع . در عين بينوايي محتشم است و در عين سختي ، صابر . در طلب حلال است و در جستجوي هدايت شادمان . از آزمندي به دور است . در آن حال ، كه به كارهاي شايسته مي پردازد ، دلش بيمناك است . سپاسگويان روز را به شب مي آورد و ذكرگويان شب را به روز مي رساند . شب را در عين هراس مي گذراند و شادمانه ديده به ديدار صبح مي گشايد . هراسش از غفلتي است كه مبادا گريبانگيرش شود و شادمانيش از فضل و رحمتي است كه نصيبش گشته . اگر نفسش در طلب چيزي ناخوشايند سركشي كند ، پاي مي فشرد تا خواهشش را برنياورد . شادماني دلش ، چيزي است كه پايدار است و پرهيزش ، از چيزي كه نمي پايد . دانش را به بردباري آميخته است و گفتار را با كردار . او را بيني كه آرزويش كوتاه است و خطايش اندك . دلش خاشع است و نفسش قانع . خوردنش اندك است و كارهايش آسان و ، دينش محفوظ و ، اميالش مرده و خشمش ، فرو خورده . به خيرش اميد است و از شرش ايمني . اگر در جمع غافلان باشد ، نامش را در زمره ذاكران نويسند و اگر در ميان ذاكران باشد ، در شمار غافلانش نياورند . اگر بر او ستمي رود ، عفو كند و به آن كس ، كه محرومش داشته ، بخشش نمايد . و با هر كه از او ببرد ، پيوند كند . زشتگويي از او دور است . گفتارش نرم است . ناپسندي در او ناپيداست و نيكوكاري در او هويدا . همواره خيرش روي آورده و شرش پشت كرده باشد . در شدايدي كه ديگران را مي لرزاند ، او از جاي نمي شود و در مكاره شكيبايي را از دست نمي هلد و چون در امن و راحت باشد ، سپاس حق به جاي آورد . بر كسي كه دشمن دارد ستم روا ندارد و محبت ديگران به گناهش نكشاند . پيش از آنكه بر زيانش شهادت دهند ، او خود به حقيقت اعتراف مي كند . و چون به پاسداري امري وادارندش ، ضايعش نمي گذارد . آنچه را كه خواهند كه به خاطر بسپارد از ياد نمي برد . ديگران را با القاب زشت نمي خواند . به همسايه زيان نمي رساند . به هنگام مصايب شماتت روا نمي دارد . به باطل وارد نمي شود و از حق پاي بيرون نمي نهد . اگر خاموش باشد از خاموشي خويش غمگين نمي گردد . صدا به خنده بلند نمي كند . چون بر او ستمي رود صبر مي كند تا خدا انتقامش را بستاند . خود را به رنج مي افكند و مردم از او در راحت اند . براي روز بازپسين ، خويشتن به مشقت مي اندازد و مردم را راحت مي رساند . از هر كه دوري گزيند به سبب پارسايي و پاكي است و به هر كه نزديك شود به سبب نرمخويي و رحمت است . نه دوري گزيدنش از روي تكبر است و نه نزديك شدنش از روي مكر و خدعه . گويد كه : همّام از اين سخن بيهوش شد و در آن بيهوشي جان داد . اميرالمؤ منين گفت : كه بر جانش بيمناك بودم . سپس فرمود : آري ، اندرزهاي رسا به هر كه اهلش باشد چنين كند . يكي گفت يا اميرالمؤ منين تو خود چگونه اي ؟ گفت : واي بر تو ، مرگ هر كس را زماني است كه از او در نگذرد و سببي است كه از آن بيرون نرود از اينگونه سخنان بازايست كه شيطان بر زبان تو دميده است . نهج البلاغه - خطبه هاي حضرت عليه السلام نهج البلاغه - خطبه هاي حضرت عليه السلام ﴿١﴾