اءَمَّا بَعْدُ فَإ نَّ الْاءَمْرَ يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ إ لَي الْاءَرْضِ كَقَطَرَ الْمَطَرِ إ لي كُلِّ نَفْسٍ بِما قُسِمَ لَها مِنْ زِيادَهٍ اءَوْ نُقْصَانٍ ، فَإ ذا رَاءَي اءَحَدُكُمْ لِاءَخِيهِ غَفِيرَهً فِي اءَهْلٍ اءَوْ مَالٍ اءَوْ نَفْسٍ فَلا تَكُونَنَّ لَهُ فِتْنَهً ، فَإ نَّ الْمَرْءَ الْمُسْلِمَ مَا لَمْ يَغْشَ دَنَاءَهً تَظْهَرُ فَيَخْشَعُ لَها إ ذا ذُكِرَتْ وَ يُغْري بِهَا لِئَامُ النَّاسِ كَانَ كَالْفالِجِ الْياسِرِ ، الَّذِي يَنْتَظِرُ اءَوَّلَ فَوْزَهٍ مِنْ قِداحِهِ تُوجِبُ لَهُ الْمَغْنَمَ ، وَ يُرْفَعُ عَنْهُ بِها الْمَغْرَمُ ، وَ كَذلِكَ الْمَرْءُ الْمُسْلِمُ الْبَرِي ءُ مِنَ الْخِيَانَهِ يَنْتَظِرُ مِنَ اللَّهِ إ حْدَي الْحُسْنَيَيْنِ : إ مَّا داعِيَ اللَّهِ فَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لَهُ ، وَ إ مَّا رِزْقَ اللَّهِ فَإ ذا هُوَ ذُو اءَهْلٍ وَ مَالٍ وَ مَعَهُ دِينُهُ وَ حَسَبُهُ ، إ نَّ الْمَالَ وَ الْبَنِينَ حَرْثُ الدُّنْيَا وَ الْعَمَلَ الصَّالِحَ حَرْثُ الْآخِرَهِ ، وَ قَدْ يَجْمَعُهُمَا اللَّهُ تَعَالَي لِاءَقْوَامٍ ، فاحْذَروا مِنَ اللَّهِ مَا حَذَّرَكُمْ مِنْ نَفْسِهِ ، وَ اخْشَوْهُ خَشْيَهً لَيْسَتْ بِتَعْذِيرٍ ، وَ اعْمَلُوا فِي غَيْرِ رِيَاءٍ وَ لا سُمْعَهٍ ، فَإ نَّهُ مَنْ يَعْمَلْ لِغَيْرِ اللَّهِ يَكِلْهُ اللَّهُ إ لي مَنْ عَمِلَ لَهُ ، نَسْاءَلُ اللَّهَ مَنَازِلَ الشُّهَدَاءِ ، وَ مُعَايَشَهَ السُّعَدَاءِ ، وَ مُرَافَقَهَ الْاءَنْبِيَاءِ . اءَيُّهَا النَّاسُ إ نَّهُ لا يَسْتَغْنِي الرَّجُلُ وَ إ نْ كَانَ ذا مَالٍ عَنْ عَشِيرَتِهِ وَ دِفَاعِهِمْ عَنْهُ بِاءَيْدِيهِمْ وَ اءَلْسِنَتِهِمْ ، وَ هُمْ اءَعْظَمُ النَّاسِ حَيْطَهً مِنْ وَرَائِهِ ، وَ اءَلَمُّهُمْ لِشَعَثِهِ ، وَ اءَعْطَفُهُمْ عَلَيْهِ عِنْدَ نَازِلَهٍ إ ذا نَزَلَتْ بِهِ ، وَ لِسانُ الصِّدْقِ يَجْعَلُهُ اللَّهُ لِلْمَرْءِ فِي النَّاسِ خَيْرٌ لَهُ مِنَ الْمَالِ يَورِّثُهُ غَيْرُهُ . وَ مِنْهَا : اءَلا لا يَعْدِلَنَّ اءَحَدُكُمْ عَنِ الْقَرابَهِ يَري بِهَا الْخَصَاصَهَ اءَنْ يَسُدَّها بِالَّذِي لا يَزِيدُهُ إ نْ اءَمْسَكَهُ وَ لاَ يَنْقُصُهُ إ نْ اءَهْلَكَهُ ، وَ مَنْ يَقْبِضْ يَدَهُ عَنْ عَشِيرَتِهِ فَإ نَّمَا تُقْبَضُ مِنْهُ عَنْهُمْ يَدٌ واحِدَهٌ وَ تُقْبَضُ مِنْهُمْ عَنْهُ اءَيْدٍ كَثِيرَهٌ ، وَ مَنْ تَلِنْ حَاشِيَتُهُ يَسْتَدِمْ مِنْ قَوْمِهِ الْمَوَدَّهَ . قال السيد الشريف اءقُولُ : الْغَفِيرَهُ هاهُنا الزِّيادِهُ وَالْكَثْرَهُ مِنْ قَوْلِهِمْ لِلْجَمْعِ الْكَثيرِ : اءلْجَمُ الْغَفيرُ ، وَالْجَماءُ الْغَفيرُ ، وَ يُرْوي عَفْوَهٌ مِنْ اءَهْلٍ اءَوْ مالٍ ، والْعَفْوَهُ الخِيارُ مِنَ الشَّي ء ، يُقالُ : اءكَلُْت عَفْوَه الطّعامِ اءَي : خِيارَهُ . وَ ما اءَحْسَنَ الْمَعْني الّذي اءَرادَهُ ع بِقَوْلِهِ " وَ مَنْ يَقْبِضْ يَدَهُ عَنْ عَشيرَتِهِ إ لي تَمامِ الْكَلامِ " فَإ نَّ الْمُمْسِكْ خَيْرَهُ عَنْ عَشيرَتِهِ إ نّما يُمْسِكُ نَفْعَ يَدٍ واحِدَهٍ فَإ ذَا احْتاجَ إ لي نُصْرَتِهِمْ واضْطَرَّ إ لي مُرافَدَتِهِمْ قَعَدُوا عَنْ نَصْرِهِ ، وَ تَثاقَلُوا عَنْ صَوْتِهِ ، فَمُنِعَ تَرافُدَ الا يْدِي الْكَثِيْرَهِ وَ تَناهُضَ الا قْدامِ الْجَمَّهِ . ﴿١﴾
اما بعد . تقدير الهي همانند قطره هاي باران ، براي هركس كه مقدر شده خواه اندك و خواه بسيار ، از آسمان به زمين مي آيد . پس اگر كسي مال و منال برادر خود را بيش از خود يابد ، نبايد كه بر او رشك برد . زيرا مسلمان تا زماني كه آلوده فرومايگي نشده به گونه اي كه چون از آن ياد شود اظهار حقارت و خشوع كند و زبان طاعنان سفله در حق او دراز گردد همانند قمار كننده تيز چنگي است كه چشم به راه نخستين پيروزي خود در تيرهاي قمار است ، كه براي او مالي در پي دارد و باختهاي او را نيز جبران نمايد . به همين گونه ، مسلمان از خيانت بيزار از خداي تعالي خواستار يكي از اين دو خوبي است : يكي آنكه دعوت حق را اجابت كند و به نزد او رود ، كه هر چه در نزد خداوند است ، خير اوست . ديگر آنكه ، در اين جهان روزيش عطا كرده و صاحب زن و فرزند و مال و منال بود . و در عين حال ، دين و حيثيت و شرف او هم در امان مانده است . مال و فرزندان كشته اين جهان اند و عمل صالح كشته آخرت است و بسا باشد كه خداوند اين هر دو نعمت را نصيب مردماني كند . پس بترسيد از خدا ، بترسيد از آن چيزها كه خدا شما را از آنها بيم داده است . و بترسيد ، ولي نه از آنگونه كه عذرخواه گناهانتان باشد . كارهاي نيك به جاي آوريد ولي نه به قصد خودنمايي كه مردم ببينند يا از ديگري بشنوند . زيرا هركس عملي را نه براي خدا انجام دهد خدا سزاي عملش را به كسي حوالت كند كه به خاطر او عمل كرده است . از خدا مي طلبم مقام و مرتبت شهيدان را و زيستن با نيكبختان را و مرافقت با پيامبران را . اي مردم ، آدمي هر چند توانگر بود ، از عشيره خويش و دفاع آنان از او ، به دست و زبان ، بي نياز نباشد . زيرا عشيره هركس ، بزرگترين محافظان او هستند كه از پشت سر حمايتش مي كنند و بيش از ديگر مردم ، اوضاع پراكنده او را به سامان مي آورند و چون حادثه اي بر او فرود آيد از ديگران بدو مهربانترند و نام نيكي كه خدا براي آدمي در ميان مردم مي گذارد از مالي كه ديگران براي او به ميراث مي گذارند بهتر است . از اين بدانيد كه هيچيك از شما نبايد از خويشاوندي ، كه گرفتار فقر و بينوايي است روي ياري برتابد . بايد كه ياريش دهد ، به مالي كه اگر انفاقش نكند ، بر داراييش نيفزايد و اگر انفاقش كند ، سبب نقصان در مال او نگردد . هر كس كه دست ياري از عشيره خود فرو بندد ، يك دست از ياري آنان كاسته شده ، ولي او از ياري دستهاي بسياري خود را محروم داشته . هركس كه با اطرافيان خود بمدارا رفتار كند همواره دوستي و مودت آنان را نصيب خود ساخته است . من مي گويم : در متن خطبه " غفيره " به معني كثير است و به جاي " الجمع الكثير " مي گويند " الجم الغفير " يا " الجماء الغفير " در روايتي هم به جاي " غفيره " " عفوه " آمده است . و " عفوه " چيز نيكو را گويند . " اكلت عفوه الطعام " يعني طعام نيكو را خوردم . " هركس دست ياري از عشيره خود " بدين معني است كه كسي كه ياري خود را از عشيره اش دريغ مي دارد ياري يك تن را از آنان دريغ داشته و اگر به ياري آنان نيازش افتد و بخواهد كه ياريش كنند ، به ياريش برنخيزند پس ، از مساعدت دستهاي بسيار محروم ماند . و گروه زيادي را از ياري خود باز داشته است . ﴿١﴾