حمد باد خداوندي را كه سخنوران در ثنايش فرو مانند و شمارندگان از شمارش نعمتهايش عاجز آيند و كوشندگان هر چه كوشند ، حق نعمتش را آنسان كه شايسته اوست ، ادا كردن نتوانند . خداوندي ، كه انديشه هاي دور پرواز او را درك نكنند و زيركان تيزهوش ، به عمق جلال و جبروت او نرسند . ﴿١﴾

خداوندي كه فراخناي صفاتش را نه حدّي است و نه نهايتي و وصف جلال و جمال او را سخني درخور نتوان يافت ، كه در زمان نگنجد و مدت نپذيرد . آفريدگان را به قدرت خويش بيافريد و بادهاي باران زاي را بپراكند تا بشارت باران رحمت او دهند و به صخره هاي كوهساران ، زمينش را از لرزش بازداشت . ﴿٢﴾

اساس دين ، شناخت خداوند است و كمال شناخت او ، تصديق به وجود اوست و كمال تصديق به وجود او ، يكتا و يگانه دانستن اوست و كمال اعتقاد به يكتايي و يگانگي او ، پرستش اوست . دور از هر شايبه و آميزه اي و ، پرستش او زماني از هر شايبه و آميزه اي پاك باشد كه از ذات او ، نفي هر صفت شود زيرا هر صفتي گواه بر اين است كه غير از موصوف خود است و هر موصوفي ، گواه بر اين است كه غير از صفت خود است . ﴿٣﴾

هركس خداوند سبحان را به صفتي زايد بر ذات وصف كند ، او را به چيزي مقرون ساخته و هر كه او را به چيزي مقرون دارد ، دو چيزش پنداشته و هر كه دو لكه داريزش پندارد ، لكه دارنان است كه به اجزايش تقسيم كرده و هر كه به اجزايش تقسيم كند ، او را ندانسته و نشناخته است . و هر كه او را ندانسته به سوي اشارت كند و آنكه به سوي او اشارت كند محدودش پنداشته و هر كه محدودش پندارد ، او را بر شمرده است و هر كه گويد كه خدا در لكه داريست ، خدا را درون چيزي قرار داده و هر كه گويد كه خدا بر روي چيزي جاي دارد ، ديگر جايها را از وجود او تهي كرده است . ﴿٤﴾

خداوند همواره بوده است و از عيب حدوث ، منزه است . موجود است ، نه آنسان كه از عدم به وجود آمده باشد ، با هر چيزي هست ، ولي نه به گونه اي كه همنشين و نزديك او باشد ، غير از هر چيزي است ، ولي نه بدان سان كه از او دور باشد . كننده كارهاست ولي نه با حركات و ابزارها . به آفريدگان خود بينا بود ، حتي آن زمان ، كه هنوز جامه هستي بر تن نداشتند . تنها و يكتاست زيرا هرگز او را يار و همدمي نبوده كه فقدانش موجب تشويش گردد . موجودات را چنانكه بايد بيافريد و آفرينش را چنانكه بايد آغاز نهاد . بي آنكه نيازش به انديشه اي باشد يا به تجربه اي كه از آن سود برده باشد يا به حركتي كه در او پديد آمده باشد و نه دل مشغولي كه موجب تشويش شود . آفرينش هر چيزي را در زمان معينش به انجام رسانيد و ميان طبايع گوناگون ، سازش پديد آورد و هر چيزي را غريزه و سرشتي خاص عطا كرد . و هر غريزه و سرشتي را خاص كسي قرار داد ، پيش از آنكه بر او جامه آفرينش پوشد ، به آن آگاه بود و بر آغاز و انجام آن احاطه داشت و نفس هر سرشت و پيچ و خم هر كاري را مي دانست . ﴿٥﴾

آنگاه ، خداوند سبحان فضاهاي شكافته را پديد آورد و به هر سوي راهي گشود و هواي فرازين را بيافريد و در آن آبي متلاطم و متراكم با موجهاي دمان جاري ساخت و آن را بر پشت بادي سخت وزنده توفان زاي نهاد . و فرمان داد ، كه بار خويش بر پشت استوار دارد و نگذارد كه فرو ريزد ، و در همان جاي كه مقرر داشته بماند . هوا در زير آن باد گشوده شد و آب بر فراز آن جريان يافت . " و تا آن آب در تموج آيد " باد ديگري بيافريد و اين باد ، سترون بود كه تنها كارش ، جنبانيدن آب بود . آن باد همواره در وزيدن بود وزيدني تند ، از جايگاهي دور و ناشناخته . و فرمانش داد كه بر آن آب موّاج ، وزيدن گيرد و امواج آن دريا برانگيزد و آنسان كه مشك را مي جنبانند ، آب را به جنبش واداشت . باد به گونه اي بر آن مي وزيد ، كه در جايي تهي از هر مانع بوزد . باد آب را پيوسته زير و رو كرد و همه اجزاي آن در حركت آورد تا كف بر سر برآورد ، آنسان كه از شير ، كره حاصل شود . آنگاه خداي تعالي آن كفها به فضاي گشاده ، فرا برد و از آن هفت آسمان را بيافريد . در زير آسمانها موجي پديد آورد تا آنها را از فرو ريختن باز دارد . و بر فراز آنها سقفي بلند برآورد بي هيچ ستوني كه بر پايشان نگه دارد يا ميخي كه اجزايشان به هم پيوسته گرداند . سپس به ستارگان بياراست و اختران تابناك پديد آورد و چراغهاي تابناك مهر و ماه را بر افروخت ، هر يك در فلكي دور زننده و سپهري گردنده چونان لوحي متحرك . ﴿٦﴾

سپس ، ميان آسمانهاي بلند را بگشاد و آنها را از گونه گون فرشتگان پر نمود برخي از آن فرشتگان ، پيوسته در سجودند ، بي آنكه ركوعي كرده باشند ، برخي همواره در ركوعند و هرگز قد نمي افرازند . صف در صف ، در جاي خود قرار گرفته اند و هيچ يك را ياراي آن نيست كه از جاي خود به ديگر جاي رود . خدا را مي ستايند و از ستودن ملول نمي گردند . هرگز چشمانشان به خواب نرود و خردهاشان دستخوش سهو و خطا نشود و اندامهايشان سستي نگيرد و غفلت فراموشي بر آنان چيره نگردد . گروهي از فرشتگان امينان وحي خداوندي هستند و سخن او را به رسولانش مي رسانند و آنچه مقدر كرده و مقرر داشته ، به زمين مي آورند و باز مي گردند . گروهي نگهبانان بندگان او هستند و گروهي دربانان بهشت اويند . شماري از ايشان پايهايشان بر روي زمين فرودين است و گردنهايشان به آسمان فرازين كشيده شده و اعضاي پيكرشان از اقطار زمين بيرون رفته و دوشهايشان آنچنان نيرومند است كه توان آن دارند كه پايه هاي عرش را بر دوش كشند . از هيبت عظمت خداوندي ياراي آن ندارند كه چشم فرا كنند ، بلكه ، همواره ، سر فرو هشته دارند و بالها گرد كرده و خود را در آنها پيچيده اند . ميان ايشان و ديگران ، حجابهاي عزّت و عظمت فرو افتاده و پرده هاي قدرت كشيده شده است . هرگز پروردگارشان را در عالم خيال و توهم تصوير نمي كنند و به صفات مخلوقات متصفش نمي سازند و در مكانها محدودش نمي دانند و براي او همتايي نمي شناسند و به او اشارت نمي نمايند . ﴿٧﴾

آنگاه خداي سبحان ، از زمين درشتناك و از زمين هموار و نرم و از آنجا كه زمين شيرين بود و از آنجا كه شوره زار بود ، خاكي بر گرفت و به آب بشست تا يكدست و خالص گرديد . پس نمناكش ساخت تا چسبنده شد و از آن پيكري ساخت داراي اندامها و اعضا و مفاصل . و خشكش نمود تا خود را بگرفت چونان سفالينه . و تا مدتي معين و زماني مشخص سختش گردانيد . آنگاه از روح خود در آن بدميد . آن پيكر گلين كه جان يافته بود ، از جاي برخاست كه انساني شده بود با ذهني كه در كارها به جولانش درآورد و با انديشه اي كه به آن در كارها تصرف كند و عضوهايي كه چون ابزارهايي به كارشان گيرد و نيروي شناختي كه ميان حق و باطل فرق نهد و طعمها و بويها و رنگها و چيزها را دريابد . معجوني سرشته از رنگهاي گونه گون . برخي همانند يكديگر و برخي مخالف و ضد يكديگر . چون گرمي و سردي ، تري و خشكي " و اندوه و شادماني " خداي سبحان از فرشتگان امانتي را كه به آنها سپرده بود ، طلب داشت و عهد و وصيتي را كه با آنها نهاده بود ، خواستار شد كه به سجود در برابر او اعتراف كنند و تا اكرامش كنند در برابرش خاشع گردند . ﴿٨﴾

پس ، خداي سبحان گفت كه در برابر آدم سجده كنيد . همه سجده كردند مگر ابليس كه از سجده كردن سر بر تافت . گرفتار تكبر و غرور شده بود و شقاوت بر او چيره شده بود . بر خود بباليد كه خود از آتش آفريده شده بود و آدم را كه از مشتي گل سفالين آفريده شده بود ، خوار و حقير شمرد . خداوند ابليس را مهلت ارزاني داشت تا به خشم خود كيفرش دهد و تا آزمايش و بلاي او به غايت رساند و آن وعده كه به او داده بود ، به سر برد . پس او را گفت كه تو تا روز رستاخيز از مهلت داده شدگاني . ﴿٩﴾

آنگاه خداوند سبحان آدم را در بهشت جاي داد ، سرايي كه زندگي در آن خوش و آرام بود و جايگاهي همه ايمني . و از ابليس و دشمني اش برحذر داشت . ولي دشمن كه آدم را در آن سراي خوش و امن ، همنشين نيكان ديد ، بر او رشك برد . آدم يقين خويش بداد و شك بستد و اراده استوارش به سستي گراييد و شادماني از دل او رخت بر بست و وحشت جاي آن بگرفت و آن گردن فرازي و غرور به پشيماني و حسرت بدل شد . ولي خداوند در توبه به روي او بگشاد و كلمه رحمت خويش به او بياموخت و وعده داد كه بار دگر او را به بهشت خود بازگرداند . ليكن نخست او را به اين جهان بلا و محنت و جايگاه زادن و پروردن فرو فرستاد . ﴿١٠﴾

خداوند سبحان از ميان فرزندان آدم ، پيامبراني برگزيد و از آنان پيمان گرفت كه هر چه را كه به آنها وحي مي شود ، به مردم برسانند و در امر رسالت او امانت نگه دارند ، به هنگامي كه بيشتر مردم ، پيماني را كه با خدا بسته بودند ، شكسته بودند و حق پرستش او ادا نكرده بودند و براي او در عبادت شريكاني قرار داده بودند و شيطانها از شناخت خداوند ، منحرفشان كرده بودند و پيوندشان را از پرستش خداوندي بريده بودند . پس پيامبران را به ميانشان بفرستاد . پيامبران از پي يكديگر بيامدند تا از مردم بخواهند كه آن عهد را كه خلقتشان بر آن سرشته شده ، به جاي آرند و نعمت او را كه از ياد برده اند ، فرا ياد آورند و از آنان حجّت گيرند كه رسالت حق به آنان رسيده است و خردهاشان را كه در پرده غفلت ، مستور گشته ، برانگيزند . و نشانه هاي قدرتش را كه بر سقف بلند آسمان آشكار است به آنها بنمايانند و هم آنچه را كه بر روي زمين است و آنچه را كه سبب حياتشان يا موجب مرگشان مي شود به آنان بشناسانند و از سختيها و مرارتهايي كه پيرشان مي كند يا حوادثي كه بر سرشان مي تازد ، آگاهشان سازند . ﴿١١﴾

خداوند بندگان خود را از رسالت پيامبران ، بي نصيب نساخت بلكه همواره بر آنان ، كتاب فرو فرستاد و برهان و دليل راستي و درستي آيين خويش را بر ايشان آشكار ساخت و راه راست و روشن را خود در پيش پايشان بگشود . پيامبران را اندك بودن ياران ، در كار سست نكرد و فراواني تكذيب كنندگان و دروغ انگاران ، از عزم جزم خود باز نداشت . براي برخي كه پيشين بودند ، نام پيامبراني را كه زان سپس خواهند آمد ، گفته بود و برخي را كه پسين بودند ، به پيامبران پيشين شناسانده بود . ﴿١٢﴾

قرنها بدين منوال گذشت و روزگاران سپري شد . پدران به ديار نيستي رفتند و فرزندان جاي ايشان بگرفتند و خداوند سبحان ، محمد رسول اللّه " صلي اللّه عليه و آله " را فرستاد تا وعده خود برآورد و دور نبوّت به پايان برد . در حالي كه از پيامبران برايش پيمان گرفته شده بود . نشانه هاي پيامبري اش آشكار شد و روز ولادتش با كرامتي عظيم همراه بود . در اين هنگام مردم روي زمين به كيش و آيين پراكنده بودند و هر كس را باور و عقيدت و آيين و رسمي ديگر بود : پاره اي خدا را به آفريدگانش تشبيه مي كردند . پاره اي او را به نامهايي منحرف مي خواندند و جماعتي مي گفتند كه اين جهان هستي ، آفريده ديگري است . خداوند به رسالت محمد " صلي اللّه عليه و آله " آنان را از گمراهي برهانيد و ننگ جهالت از آنان بزدود . ﴿١٣﴾

خداوند سبحان ، مرتبت قرب و لقاي خود را به محمد " صلي اللّه عليه و آله " عطا كرد و براي او آن را پسنديد كه در نزد خود داشت . پس عزيزش داشت و از اين جهان فرودين كه قرين بلا و محنت است ، روي گردانش نمود و كريمانه جانش بگرفت . درود خدا بر او و خاندانش باد . محمد " صلي اللّه عليه و آله " نيز در ميان امّت خود چيزهايي به وديعت نهاد كه ديگر پيامبران در ميان امّت خود به وديعت نهاده بودند زيرا هيچ پيامبري امّت خويش را بعد از خود سرگردان رها نكرده است ، بي آنكه راهي روشن پيش پايشان گشوده باشد يا نشانه اي صريح و آشكار براي هدايتشان قرار داده باشد . محمد " صلي اللّه عليه و آله " نيز كتابي را كه از سوي پروردگارتان بر او نازل شده بود ، در ميان شما نهاد ، كتابي كه احكام حلال و حرامش در آن بيان شده بود و واجب و مستحب و ناسخ و منسوخش روشن شده بود . معلوم داشته كه چه كارهايي مباح است و چه كارهايي واجب يا حرام . خاص و عام چيست و در آن اندرزها و مثالهاست . مطلق و مقيد و محكم و متشابه آن را آشكار ساخته . هر مجملي را تفسير كرده و گره هر مشكلي را گشوده است . و نيز چيزهايي است كه براي دانستنش پيمان گرفته شده و چيزهايي است كه به نادانستنش رخصت داده شده . احكامي است كه در كتاب خدا به وجوب آن حكم شده و در سنت ، آن حكم نسخ گشته و احكامي است كه در سنت ، به وجوب آن تاكيد شده ولي در كتاب به تركش رخصت داده شده و نيز اعمالي است كه چون زمانش فراز آيد ، واجب و چون زمانش سپري گردد ، وجوبش زايل شود . و در باب اموري كه ارتكاب آن گناه كبيره است و خدا به كيفر آن ، وعيد آتش دوزخ داده و اموري كه ارتكاب آن گناه صغيره است و مستوجب غفران و آمرزش اوست و اموري كه اندك آن هم پذيرفته آيد و هر كس مخير است كه بيش از آن هم به جاي آورد . ﴿١٤﴾

خداوند ، حج خانه خود را بر شما واجب گردانيد و خانه خود را قبله گاه مردم ساخت . مردم با شوق تمام ، آنسان كه ستوران به آبشخور روي نهند و كبوتران به آشيانه پناه برند ، بدان درآيند . خداي سبحان حج را مقرر فرمود تا مردم در برابر عظمت او فروتني نشان دهند و به عزت و جبروت او اعتراف كنند . و از ميان بندگان خود كساني را برگزيد تا صلاي دعوت او شنيدند و اجابت كردند و سخن حق تصديق نمودند و در آنجا پاي نهادند كه پيامبرانش نهاده بودند و به آن فرشتگان همانند شدند كه گرد عرشش طواف مي كنند و در اين سودا كه سرمايه شان عبادت اوست ، سود فراوان حاصل كردند و تا به ميعاد آمرزش او دست يابند بر يكديگر پيشي جستند . خداوند ، سبحانه و تعالي ، حج را نشانه و علامت اسلام قرار داد و كعبه را پناهگاه پناهندگان و حج را فريضتي واجب ساخت و حقش را واجب گردانيد و حج را بر شما مقرر فرمود و گفت : " براي خدا حج آن خانه بر كساني كه قدرت رفتن به آن داشته باشند ، واجب است و هر كه راه كفر پيش گيرد بداند كه خدا از جهانيان بي نياز است ﴿١٥﴾